اطلس تاریخ ایران  
 

جهت یابی و معماری در دنیای باستان

بهره گیری از نجوم در معماری در دوره اسلامی در ساخت مساجد و تعیین جهت محرابها به سوی کعبه رشد کرد. البته پیش از اسلام نیز در ساخت معابد به جهت های جغرافیایی اهمیت داده می شد. با توجه به اینکه در دوره باستان هنوز قطب نما کشف نشده بود، روش یافتن جهت های اصلی از روی جهت وزش بادهای محلی و نیز محل قرار گرفتن ستاره های آسمان و ماه و خورشید بود.

بارز ترین نمونه، که همه مردم جهان با آن آشنا هستند، اهرام مصر است که در حدود سه هزار سال پیش ساخته شده اند. اضلاع اهرام به سمت جهات اصلی جغرافیایی یعنی شمال، جنوب، شرق و غرب قرار گرفته اند.

دید هوایی هرم جیزه

 بنای دیگری که به این صورت ساخته شده، کعبه است. رئوس کعبه که در ابتدا توسط حضرت ابراهیم ساخته شده و در دوره های بعدی مرتبا بازسازی شده است، به سمت جهت های مشخص و با اهمیتی برای اعراب دوره بدوی است. بنای کعبه به شکل مکعب است و محور طولی آن به سمت طلوع ستاره سهیل و محور عرضی آن به سمت طلوع نهایی ماه در میانه تابستان و غروب آن در میانه زمستان است. کعبه در طول زمان بارها بر اثر حوادث، ویران شده و مجدداً  بازسازی شده است.به قول مسعودی، ج 1، ص 254 ایرانیانِ پیش از اسلام، علاوه بر اینکه هر ساله به طواف کعبه می‌رفته‌اند، هدایا و پوشش‌هایی را نیز برای کعبه می‌فرستاده‌اند و بازسازی و مرمت آنرا به عهده می گرفته‌اند. به ویژه که شمار فراوانی از ایرانیان، ساکن شبه‌ جزیره بوده‌اند و به قول مَقْدِسی در احسن التقاسیم شمار بازرگانان، صنعتکاران و کشتی‌سازان ایرانی در کرانه‌های دریای سرخ به اندازه‌ای فراوان بوده که زبان غالب در آنجا، زبان فارسی بوده است .
ارزقی در اخبار مکه از گروه هیربدانی یاد می کند که مقیم شهر مکه بوده‌اند. یکی از آنان به نام مهر در آنجا خواندن و نوشتن آموزش می‌داده و کوچه‌ای در مکه به نام او کوچهٔ مهر نامیده ‌شده است (ارزقی، ص 495 و 536) .   
در بارهٔ ساخت کعبه به دست ایرانیان، روایت‌های جالبی از ابوالفرج اصفهانی در الاغانی در دست است: او آورده است که ابن مسجع (موسیقیدان بزرگ ایرانی که در شبه‌جزیره به بردگی گرفته شده بود و کسی بود که  نغمه‌های موسیقی ایرانی را بر نغمه‌ها و الحان عربی توافق و تطبیق داد) آوازی را به عربی در نزد خواجه خود خواند. خواجه پرسید که این آواز را از که آموختی؟ و ابن مسجع گفته بود که از «ایرانیانی که مشغول ساختن کعبه هستند» (سامی، ص 494) .

 در ایران مهمترین نمونه، زیگورات چغازنبیل است. رئوس این زیگورات نیز به سمت جهت های اصلی جغرافیایی است.

دید هوایی چغازنبیل

در آسمان امروز، شناخت جهت شمال از طریق مشاهده ستاره قطبی امکان پذیر است. این ستاره در شمال آسمان قرار گرفته، به همین دلیل موقعیتش ثابت است. از گذشته بسیار دور مردم این را می دانستند. در ایران باستان آنرا میخ آسمان نام داده بودند. در واقع رصدگران باستان، نقطه ثابت آسمان را شناخته بودند نه ستاره قطبی را. مطابق دریافت آنان تمامی ستاره های آسمان گرد نقطه ثابت می چرخیدند.

شرق و غرب را در گذشته از مکان و غروب خورشید در زمان اعتدالین تشخیص می دادند. جنوب نیز با دانستن سه جهت دیگر قابل تشخیص است. قابل ذکر است که تعیین جهت جنوب از روی ماه نیز امکان پذیر است. اگر خورشید و ماه و زمین را سه نقطه از یک صفحه در نظر بگیریم، با اینکه این سه نقطه در همه محورهای مختصاتی حرکت دارند، ولی میتوان در همه حال آنها را در یک صفحه فرض کرد. حال این صفحه را ثابت فرض کنید و سه نقطه مفروض را در آن به حرکت در آورید. خورشید نسبت به زمین همیشه در جهت شرقی-غربی حرکت میکند و هرگز بر محور عمودی شمالی-جنوبی حرکت ندارد. در این صورت نورش به ماه همیشه از شرق یا غرب می تابد. به این معنی که نور خورشید نیمه شرقی یا غربی ماه را روشن میکند و هیچ وقت نیمه شمالی یا جنوبی آنرا روشن نمیکند.
در نتیجه ماه در هر حالتی که باشد،  منبع نوری یا در شرق یا در غرب دارد. با استفاده از این فرض میتوان شمال و جنوب را پیدا کرد. فرضا در شب چهارم هلالی از ماه مشخص است. اگر سر بالایی و پایینی هلال را به هم متصل کنیم و تا افق ادامه دهیم، آن نقطه جنوب است. چون خط عمود بر خطی که دو سر هلال را به هم متصل میکند، به شرق یا غرب ختم میشود. از این فرمول در همه شب به جز شب چهاردهم ماه میتوان استفاده کرد و نقطه جنوب را پیدا کرد. 

از نور ماه میتوان روز ماه قمری را نیز پیدا کرد. اگر هلال ماه مانند حرف پی انگلیسی باشد یعنی در نیمه اول ماه قمری هستیم و اگر شبیه کیو انگلیسی باشد یعنا در نیمه دوم ماه قمری. با توجه به اینکه هر نیمه 14 روز است میتوان روز ماه را پیدا کرد. اگر ماه کاملا مانند نیم دایره نور گرفته باشد یعنی در شبهای 7 یا 21 است. اگر دایره باشد یعنی شب چهاردهم ماه است. فواصل میان آنها را نیز میتوان بر حسب مشاهده پیدا کرد و روز ماه قمری را استخراج کرد.

بنا بر این چهار جهت اصلی از نشانه هایی در آسمان قابل تشخیص اند. استفاده از این جهات در معماری و مراسم مذهبی دور از ذهن نیست. در دوره ساسانی که میراث آن به مسلمانان رسید، در ساخت کاخها و بناهای مذهبی به جهت بنا بسیار توجه می کردند.

برای مثال در شهر بیشاپور، رئوس بناهای آتشکده، ایوان سه گانه و تالار موزاییک  همگی در جهت های اصلی جغرافیایی هستند اما بناهای معمولی شهر تقریبا آزادانه ساخته شده اند.

دید هوایی کاخهای بیشاپور

رئوس کاخ اردشیر بابکان، سروستان و اغلب  آتشکده ها مانند آتشکده فیروزآباد، کراته در مسیر میمند-جهرم، رهنی در جنوب فراشبند، ایزدخواست و بسیاری دیگر در جهت های اصلی هستند. البته این بدین معنا نیست که تمامی بناها بر این سنت ساخته شده اند. بناهای مجموعه مهمی مانند تخت سلیمان از این اصل تبعیت نمی کنند و اضلاع آنها 15 درجه به سمت جنوب شرق انحراف دارند .


دید هوایی کاخ فیروزآباد

در زمان اشکانیان نیز چنین توجهی وجود داشته است. با اینکه این امپراتوری مذهب واحد نداشت و هر قومی اعتقادات خود را داشتند ولی در گستره عظیم امپراتوری اشکانی ساخت بناها در جهت اصلی جغرافیایی دیده می شود. سلوکیان هم از خود بنایی قابل ذکر به یادگار نگذاشته اند. رئوس بناهای کوه خواجه از دوره اشکانی در جهت اصلی جغرافیایی قرار دارند. برخی بناهای دیگر اشکانی اضلاعشان در جهات اصلی است. از این نمونه معماری می توان از معبد سرخ کتل در شمال افغانستان، آرامگاه سردابه ای دستوا در شوشتر، معبد جندیان تکسیلا و معبد بل پالمیر نیز نام برد. البته بناهای بسیاری از این دوره در جهت های مختلف نیز ساخته شده اند، مانند معبد گارئوس و پری پتروس در بین النهرین  با چرخش 30 درجه ای به سمت جنوب شرق و بناهای نسای قدیم با چرخش 10 درجه ای به سمت جنوب غرب

دید هوایی بناهای کوه خواجه

در بناهای دوره هخامنشی نیز با اینکه این سنت معماری دیده می شود ولی نمی توان در مورد لزوم رعایت جهت های اصلی در معماری نظری قطعی داد. بسیاری از بناها از دوره هخامنشی در جهت خاصی نیستند مثلا بناهای تخت جمشید(مجموعه آثار معماری سنتی ایران- سازمان جغرافیایی کشور) حدود 18 درجه به سمت جنوب شرق و بناهای کاخ آپادانای شوش 18 درجه به سمت جنوب غرب چرخیده اند. ولی اضلاع معبد هیبیس که داریوش در مصر بنا کرد و رئوس کاخهای پاسارگاد که کورش پایه گذار آنها بوده به سمت جهت های اصلی جغرافیایی هستند. خود مقبره کورش مقداری با رئوس جغراقیایی اختلاف دارد.

دید هوایی کاخهای پاسارگاد

از معدود آثار شناخته شده مادی پلان دقیقی در دسترس نیست ولی می توان به سازه های مادی تپه سیلک و بناهای تپه باباجان اشاره داشت که رئوس دیوارهای متفرقه تپه سیلک و جهت دیوارهای باقیمانده مانده در باباجان تقریبا به سمت چهار جهت اصلی هستند.

بهره گیری از جهت های اصلی در معماری تمدن اورارتویی که همسایه مادها بودند بسیار کم رنگ می شود. این رویه قبل از هزاره اول پیش از میلاد فقط به طور اتفاقی در برخی بناها دیده می شود. قلعه موساسیر 35 درجه به سمت جنوب شرق و ایچ قلعه 45 درجه به سمت شرق انحراف دارند. نقشه قلعه ها بدون نظم و در جهت های مختلف و دخمه های متعدد سنگی نیز هر یک به سمتی هستند. ظاهرا معماران اورارتویی جز ملاحظات بومی، نکته خاصی را در جهت انتخاب سوی ساختمان در نظر نمی گرفتند در آثار به جا مانده فراوانی از دوره پیش از تاریخ جهت های اصلی جغرافیایی در نظر گرفته شده اند. رئوس آثار معماری تپه گورونو در ترکمنستان که متعلق به2000 تا 1500 سال پیش از میلاد هستند، به سمت جهت های اصلی ساخته شده اند همچنین آثار تل گپ و تل باکون فارس متعلق به 4500 پ م

نقشه خانه های تل باکون برگرفته از کتاب The Origins of State Organizations in Prehistoric Highland Fars, Southern Iran

نکته قابل تامل که آقای ملک شهمیرزادی به آن اشاره کرده اند این است که در دشت دهلران در لایه های زیرین تپه علی کش در دوره های بزمرده و دوره علی کش که به 7500 و 7000 سال پیش از میلاد تعلق دارند، هیچ اثری از پیگیری جهت های اصلی در معماری به چشم نمی خورد ولی در دوره بعدی که به نام محمد جعفر خوانده می شود و به 6000 سال پیش از میلاد تعلق دارد، دیوارها جهت شرقی-غربی و شمالی-جنوبی پیدا می کنند. احتمال می رود در این دوره سازندگان بناهای این منطقه تازه با جهت های اصلی و نقطه ثابت شمال آسمان آشنا شده باشند.
جای بسی تاسف است که بسیاری از کتب تاریخ علم اروپایی، شروع دانش نجوم و دقت بشر در آسمان را از هرازه دوم پیش از میلاد و از بناهای استون هنج دانسته اند. مثلا:

Encyclopedia of space & astronomy – Joseph A. Angelo JR.

قدیمی ترین آثار شناخت جهت های اصلی و بکار گیری آنها در معماری، را می توان در دهلران و فارس پیدا کرد. در هیچیک از سایتهای پیش از تاریخ دنیا، آثار مشابه با این قدمت دیده نشده است.

استفاده از جهت های اصلی در معماری پیش از هزاره هفتم قبل از میلاد دیده نمی شود. در روستای سومری تل اسوان در شرق دجله متعلق به هزاره پنج و شش پیش از میلاد رئوس خانه ها در جهت های اصلی ساخته شده اند. رئوس خانه های دهکده مهرگار در دره سند، متعلق به هزاره پنج و شش پیش از میلاد، را نیز می توان در جهت های اصلی فرض کرد. در همین محل در هزاره سوم پیش از میلاد در شهر موهنجودارو اضلاع بناها موازی جهت های جغرافیایی می شوند. اینکه چرا گاهی رئوس و چرا گاهی اضلاع با جهت ها همسو می شوند مشخص نیست. تقریبا در همین دوره در بین النهرین رئوس زیگورات نن در شهر اور متعلق به 2100 پ.م. در جهت های اصلی قرار می گیرند. در بین النهرین اغلب، رئوس بناها در این جهت قرار گرفته اند تا اضلاع آنها، مانند بناهای شهر خرس آباد متعلق به قرن نهم پیش از میلاد که پایتخت آشوریها بوده است.

 

 

 

 

منابع:

(مسعودی، ج 1، ص 254)

(ارزقی، ص 495 و 536)

 (سامی، ص 494)

بیشاپور- جلد دوم(موزاییک های ساسانی) رومن گیرشمن- اصغر کریمی- پژوهشگاه میراث فرهنگی

آتشگاه اصفهان- یاغش کاظمی- سازمان فرهنگی هنری شهرداری اصفهان

مجموعه آثار معماری سنتی ایران- سازمان جغرافیایی کشور

تخت سلیمان- هانس هنینگ فون دراوستن و رودولف ناومان – فرامرز نجد سمیعی – پژوهشگاه میراث فرهنگی

باستان شناسی و هنر اشکانی – دکتر یعقوب محمدی فر – انتشارات سمت 1387

مجموعه آثار معماری سنتی ایران- سازمان جغرافیایی کشور

آثار تاریخی ایران – سیف الله کامبخش فرد – سازمان میراث فرهنگی – 1380- ص130

تخت جمشید- اریش اشمیت- موسسه انتشارات فرانکلین و امیرکبیر- 1342

تمدن اورارتو- بوریس پیو تروفسکی – حمید خطیب شهیدی – پژوهشگاه میراث فرهنگی – 1383

مجله باستان پژوهی دانشگاه تهران - سازه بزرگ سیلک-مهرداد ملک زاده - 1383

عصر مفرغ در مناطق مختلف ایران- حسن طلایی-انتشارات سمت

ایران در پیش از تاریخ- ملک شهمیرزادی

Alizadeh - The Origins of State Organizations in Prehistoric Highland Fars, Southern Iran