ایران در پیش از تاریخ
مانایی ها

جام حسنلو

جلوه هنر و اسطوره

نحوه كشف جام
نحوه كشف جام وقتی شهر مورد حمله قرار میگیرد اهالی غافلگیر میشوند. سه نفر از آنها به اتاقی میروند كه جام طلای مورد بحث در آن قرار داشته است و آنرا كه میراث قوم آنها بوده است را برمیدارند تا از دست مهاجمان رهایی دهند. در همین لحظه شهر در آتش گرفتار میشود و سقف چوبی اتاق جام آتش گرفته و بر سر این سه نفر فرو میریزد و آن سه را به همان حالتی كه بودند مدفون میكند.تا اینكه در روز 29 مرداد ماه سال1337 كارگران حفاری در طی كاوش سه سرباز مانایی را با لباس رزم ،كلاه خود مسی ومسلح از زیر خاكستروخاك بیرون میكشند و پس از حدود 2833 سال جام طلا را از دست مرد سوخته شده جدا میكنند. جام به ارتفاع 25سانت و قطر دهانه6سانت و به وزن950گرم از طلای خالص است و توسط قلم زنی روی آن نقشهایی شكل گرفته است كه باورهای مذهبی و آیینی قوم ماننایی را روایت میكند

1 1 5 4 1 3 2 8 6 9 7 2 7 11 12 12 12 10 10
تصاویر حك شده بر روی جام حسنلو


این زن و مرد در خواب به زیر آوار رفته اند و مدفون شده اند و پس از حدود2833سال از بقل هم جدا شدند

تفسیر اسطوره ای تصاویر جام
بیان تصویری جام با تولد كودكی آغاز میشود.كودك بین مادر خود و یك روحانی دست به دست میشود.كودك دارای استخوان بندی درشتی است و روحانی وسیله برنده ای در دست دارد.به نظر میرسد روحانی با شكافتن پهلوی مادر او را به دنیا آورده است.تعبیر دیگر این صحنه عمل ختنه است ولی شواهدی دال بر انجام عمل ختنه در هزاره اول قبل از میلاد در بین قوم ماننا و مادها در دست نیست.اقوام زرتشتی و ودائی سوابقی از این دست ندارند.تنها مصریان ،یهودیان ،برخی اقوام سامی و اعراب كه با هم رابطه تجاری فرهنگی داشتند ختنه میكردند و در ضمن باید گفت شرط پذیرش اسلام در آسیای میانه انجام عمل ختنه بود.

1

پشت سر صحنه تولد ،صحنه مرگ و شكنجه دیوی دیده میشود.این كشتار توسط پهلوان عظیم الجثه ای انجام میشود كه زوبینی در دست راست دارد و در دست چپ قبضه كمانی را گرفته است و به نشانه قدرت سر كمان را بر پای خود گذاشته است.این حالت نگه داشتن كمان سند معتبری از نشان دادن قدرت است و مادها نیز از آن تبعیت میكردند. مانند این تصویر را در قزقاپان كردستان عراق داریم. در گور دخمه مشهور مادی نیز این حالت نگه داشتن كمان دیده میشود. در مقبره شاهان هخامنشی و دیواره بیستون نیز مشاهده میشود
موجودی كه دشمن زنان تازه فارغ و نوزادان است در این صحنه به صورت دیو آدم نشان داده شده است. نامی از این دیو در متون زرتشتی آمده است -دیو آل- كه نوزادان را می بلعدو ناقل حصبه و تب ولرز است

2
مادر بزرگ من، من را به همین صورت از شر اجنه حفظ میكرده است!

چند قمه را در كنار مادر میتوان دید كه مستقیما با باورهای ایران باستان رابطه دارد.آنها با وسیله نوك تیز اجنه و شیاطینی كه به زن فارغ شده در شب ششم حمله میكنند و نوزادان را اذیت میكنند را فراری میدهند. ایرانیان باستان به قنداق نوزاد نیز سوزنی وصل
میكردند. این سنت هنوز هم به چشم میخورد

3
 

در كنار آنها پدر نوزاد نذورات خود را به معبدی هدیه میدهد كه نشان از ایمان و اعتقاد مذهبی است. او در گیسوان خود سنجاقی فرو برده است. نماد معبد به صورت میزی نشان داده شده است كه پایه هایش سم گاو است. صندلی روحانی نیز به همین شكل است.این نمادها نشانه هایی از دام دار بودن این قوم است.در آثار بدست آمده از لایه 4حسنلو ونیز میادین دیگر باستانی آثاری اینگونه بسیار دیده شده است
در گوشه دیگری حیوانی درنده آماده حمله به نوزاد است كه در كمال زیبایی حكاكی شده است

4

 

5

 

در صحنه مركزی جام راكبی قدرتمند سوار بر شیر غول پیكر در حال تاخت است.در دست راست گرز و در دست چپ آینه دارد.به نشانه حمایت از خدای خورشید آفتاب را بر خود انعكاس میدهد.در كپل شیر نیز نماد خورشید - سواستیكا- دیده میشود. شیر نماد خورشید در زمین است.گردونه خورشید اولین بار در 6000سال قبل میان شاخ بزهای كوهی استیلیزه شوش بوسیله سفالگران تصویر شده است.پس از آن در سفالهای باكون نزدیك تخت جمشید و نقاط دیگر باستانی دیده شده است. در آغاز هزاره اول ق م در جام كلاردشت دقیقا بر كپل شیر و در قوری معروف مارلیك نیز حك شده است. حمله شیر بر گاو در تخت جمشید نیز نشانه حمله خورشید بر ماه است.این علامت را شرق شناسان آلمانی به عنوان صلیب شكسته نازی برگزیده اند

6
 

عقاب یا قوچ الهه باروری است.در معبد سرخدم لرستان الهه باروری در سر پهن سنجاقهای سر ، به وفور دیده میشود. اینها نذورات زنان نازایی بوده است كه به معبد می آوردند.این سنجاقها نقش قوچ گل انار و ماهی دارند.در اینجا الهه ای به نشانه باروری و نمادین زمین زراعی و شخم خورده ای را با دستهای خود نمایش میدهد. قوچ هم در كنار او نشانه باروری است

7
 

صحنه اصلی اسطوره مانایی در جام حسنلو نبرد هیولایی با پیكر آدم ، تنه صخره و دمی از مار با سرهای سه گانه ، با پهلوانی كه سپرهای آهنین در دو دست خود دارد می باشد.در یشت44،43،19 داستانی آمده است كه دیوی با همین هیبت زمین را فرا میگیرد.در صورتی كه هر جای بدن او زخم شود حیوانات متعفن بیرون میزنند.اپیدهاك سه پوزه شش چشم با بدنی پر از چلپاسه و كژدم و نیروی اهریمنی و زشت در مقابله با فریدون در شاهنامه به یادگار مانده است

9
 

در صحنه بالایی جام خدای ماه سوار بر ارابه ای كه دو گاو نر آنها را می كشند به پهلوان در حال جنگ كمك میكند.به فرمان خدای ماه آب باران از او نازل میشود و از دهان گاوسیلابی میریزد كه صخره هیولا را بشكند.تیشتر نازل كننده باران تحت فرمان خدای ماه كه جزر و مد را از او میدانند و بدون قربانی كردن نمیتواند كار كند است

10
 

در كنار او دو نفر برای او قربانی می اورند تا او بتواند باران ببارد

11

خدای ماه در جرگه دو خدای خورشید و زمین است.صحنه بالایی جام نشان از این سه خدای در حال حركت دارد كه هر یك بر ارابه ای نشسته اند

12
منبع :آثار تاریخی ایران اثر سیف الله كامبخش فرد
اطلس تاریخ ایران