ساسانیان
 

بیشاپور

 

 

 

 

 

 

 

شهر تاریخی بیشاپور، در كنار یكی از شاهراههای ارتباطی كشور در زمان شاپور اول بنا شد و ویرانه‌های آن در بیست و سه كیلومتری غرب كازرون در استان فارس واقع است. ساخت بنای بیشاپور به دستور شاپور اول بعد از پیروزی او بر والرین امپراتور روم آغاز شد. طراح و سازنده شهر اپسای دبیر، معمار بزرگ عصر خود بود. شهر 2 كیلومتر طول و 1 كیلومتر عرض داشته و چهار ضلعی است. بیشاپور از یك سو به كوه، دژی طبیعی برای حفاظت از شهر و از سوی دیگر به رودخانه محصور شده و اطراف آنرا بارو و خندق فرا گرفته است. این شهر در سال 260 میلادی بنا شد.

 

سنگ نگاره های ساسانی بیشاپور

سنگ نگاره های بیشاپور

گالری عکس بیشاپور

معبد آناهیتا

معبد آناهیتا

 

هر یك از اضلاع معبد مکعب شکل آناهیتای بیشاپور، حدود 14 متر طول دارد. این بنا از سنگهای حجاری شده، كه با بستهای دم چلچله ای و خرده سنگ به یكدیگر پیوسته اند، به صورت دو جداره ساخته شده است. پیرامون تالارمركزی معبد چهار دالان وجود دارد كه در آنها، جوی هایی برای گذشتن آب كه مظهر پاكی است تعبیه شده است. این معبد در عمق شش متری از سطح زمین بنا شده و آب که از طریق یك دالان زیر زمینی به درون تالار هدایت می شده، در جوی های آن روان می شد. چهار مدخل در سطوح جانبی این معبد به ارتفاع 3.75 متر و پهنای 1.06 متر قراردارد. در بدنه شمالی معبد سر ستونهایی به شکل گاو موجود است كه تقلیدی است از حجاریهای تخت جمشید. سر ستونهای گاو علاوه بر جنبه تزیینی، نشانه اختصاصی آناهیتا الهه آب هستند. معبد آناهیتا از جمله معابد شاهی محسوب می شده كه فقط افراد بلند پایه مملكت اجازه ورود به آنرا داشتند. برای استفاده مردم عادی از آب، حوضی در كنار بدنه غربی آن در خارج از معبد احداث شده كه كلیه جداره های آن از سنگ است و با ریختن ‌آب مقدس در این حوض، دیگر افراد نیز امكان دستیابی به آب مقدس را پیدا می كردند.

از بافت شهر چنین پیداست كه زندگی محله ای در این شهر معمول بوده و هر محله ای حدودی معین داشته است. شهر مانند بیشتر شهرهای امروزی ایران دارای دو خیابان اصلی بوده كه در مركز شهر همدیگر را قطع می کردند. مصالح بكار رفته در بناهای شهر قطعه سنگهای نتراشیده، قلوه سنگ، آجر و خشت با ملاطی از گچ و ساروج است. كاخها در سمت شرقی شهر بنا شده بودند.

تالار بزرگ كاخ، مربعی به اضلاع بیست ودو متر بوده كه گنبدی به ارتفاع بیست و پنج متر بر آن سوار بوده و چهار ایوان سه اتاقه درپیرامون دا شته است. شست و چهار طاقچه گچبری شده دیوارهای تالار اصلی را با رنگهای سرخ و زرد و سیاه زینت می دادند. طرح این گچبریها تا حدودی تحت تاثیر هنر یونان بوده است. در حاشیه حیاط، موزاییكهایی با تركیبی از عناصر رومی و ایرانی قرار داشته است. در نقشهای این موزاییكها تصویری از چند زن و مرد درباری و زنی در حال نواختن چنگ به چشم می خورد. گفته اند هنر موزاییك سازی برگرفته از هنر روم بوده كه با طرحهایی دلنشین از هنرمندان ایرانی آمیخته شده است. اما موزاییک سازی را در دوره هخامنشی در کاخهای شوش می توانیم مشاهده کنیم و حتما این هنر در ایران بومی شده بود. در كتاب التنبیه و الاشراف مسعودی آمده است كه مانی در شهر بیشاپور توسط کردر محاكمه و اعدام شد.

بیشاپور

 
 

مجسمه شاپور یكی از آثار مهم دوره ساسانی است كه در نزدیكی بیشاپور قرار دارد. این مجسمه كه ارتفاع آن شش متر است در دهانه غاری در ارتفاع 800 متری از زمین قرار دارد. مجسمه بر روی ستونی از رسوب استالاكتیت و استالاگمیت در دهانه غار تراشیده شده است. نوار دیهیم آویخته از تاج كه در پشت سر به صورت آبشاری مواج بوده است بر ستبر گردن شاپور افزوده است و مانع جدا شدن سر از گردن در طول سالیان گشته است. دور گردن این تندیس در حدود 230 سانتی متر است. این تندیس در طول سالیان روی زمین افتاده بود ودر 1336 خورشیدی دوباره بر جای خود نشانده شد. غار شاپور به دخمه شاپور نیز شهرت دارد. امكان دارد كه جسد شاپور به روش زرتشتیان در این دخمه گذاشته شده باشد.

بیشاپور با شش سنگ نگاره دوره ساسانی، شهر سنگ نگاره های این دودمان است.سنگ نگاره ها در روبروی بقایای شهر بیشاپور در تنگ چوگان قرار دارند. چهار سنگ نگاره در سمت چپ رود شاپور و دو دیگر در سمت راست آن قرار دارند. رود شاپور از كنار شهر میگذرد و این نگاره ها در حومه شهر قرار دارند و در دل كوههای صخره ای زاگرس خوابیده اند. سه سنگ نگاره از یادگارهای شاپور اول است و بقیه به دیگر شاهان ساسانی تعلق دارد. موضوع اصلی سنگ نگاره های شاپور پیروزی بر امپراتوران روم است. از چهار سنگ نگاره ای كه در یك طرف رود قرار دارند، كانال آبی گذشته است كه در سال 1349 آنرا از روی نگاره ها برداشته اند. این كانال قسمتهایی از سنگ نگاره ها را به كلی از بین برده است. سازندگان كانال هیچ اطلاعی از ارزش این نگاره ها نداشتند. یكی از سنگ نگاره ها متعلق به بهرام اول است كه تاج ستانی از اهورامزدا را نشان می دهد. دو دیگر متعلق به بهرام دوم است.

بخش عظیمی از شهر هنوز حفاری نشده است

 

 

كتیبه اپسای دبیر

در سال 1936 گیرشمن در حفاریهای بیشاپور دو ستون را كشف كرد كه بر یكی از آنها دو كتیبه نقش بسته بود. بر اساس كتیبه مجسمه ای از شاپور نیز در این محل وجود دارد كه هنوز كشف نشده است. كتیبه پهلوی ساسانی در 16سطر و كتیبه پهلوی اشکانیی در 12 سطر نوشته شده است. متن ایندو یکسان است. این كتیبه شرح گزارش دبیری است به نام اپسا كه مجسمه ای از شاپور ساخته و شاپور در قبال آن به او پاداش داده است. این كتیبه مربوط به زمانی است كه ساخت شهر بیشاپور به اتمام رسیده است و گیرشمن آنرا 244 میلادی می داند. اپسا دبیری از شهر حران بوده است.عده ای حران را در حوالی اصفهان و گروهی دیگر آنرا در بین النهرین می دانند .

ترجمه کتیبه:
ماه فروردین
در سال پنجاه و هشتم
در سال چهلم آتش اردشیر
در سال بیست و چهارم آتش شاپور، شاه آتشها
این پیكر خداوندگار مزداپرست شاپور
شاهنشاه ایران و انیران
كه چهر از یزدان دارد
پسر خداوندگار مزدا پرست اردشیر شاهنشاه ایران
كه چهر از یزدان دارد نوه خداوندگار پابگ شاه
را و اپسای دبیر از شهرستان حران از مال خویش ساخت
و آن را به خداوندگار مزداپرست شاپور
شاهنشاه ایران و انیران كه چهر از یزدان دارد داد
و هنگامی كه شاهنشاه این پیكره را دید
او اپسای دبیر را
زر و سیم بنده و كنیز باغ و خواسته داد

اطلس تاریخ ایران